NL / EN
       
   
Hedendaagse beroepspraktijk: het beroepsprofiel

De actualiteit van het grafisch ontwerpen

Wat gebeurt er in de discipline? Als we van grote afstand kijken, zien we dat veel van de actuele ontwikkelingen verbonden zijn met drie omvattende thema’s: informatie, technologie en de globaliserende maatschappij.

In de informatiemaatschappij is het onmogelijk om aan informatie te ontkomen. Al decennia lang neemt de hoeveelheid informatie en de snelheid waarmee die wordt uitgewisseld met sprongen toe. Voor grafisch ontwerpers heeft dit enorme consequenties. Vaak wordt deze overvloed aan informatie namelijk niet als probleem herkend en komt het initiatief om een oplossing voor een communicatieprobleem te bedenken steeds meer bij de ontwerper te liggen. Een kans om eigen projecten te starten maar ook een extra taak die nog bovenop het bestaande ontwerpwerk komt. In tegenstelling tot de beloftes van de hedendaagse template cultuur heeft het belang om informatie te structureren dus duidelijk toegenomen. Maar het wordt steeds moeilijker om op te vallen in deze grote hoeveelheid aan beeld en tekst. Misschien vandaar dat grafisch ontwerpers zijn uitgegroeid tot conceptontwikkelaars en regisseurs van communicatieprocessen. In de sfeer van de commercie is er een zucht naar groter en gekker, als de boodschap maar wordt gezien. Tegelijkertijd wordt van de ontwerper verwacht dat zijn ontwerpen met plezier geraadpleegd worden. Een complexe opgave. Onafhankelijke geesten houden zich afzijdig van de waan van de dag en creëren in de veelheid van schreeuwend beeld visuele stilte. Sommigen proberen de traditie in zijn puurste vorm te benaderen, anderen zoeken in experimenten naar eigenzinnige alternatieven.

Als één ding duidelijk is, dan is het wel dat grafisch ontwerpers er niet aan ontkomen om na te denken over hun rol in de informatiemaatschappij. Eén van de belangrijkste vragen die zij zich stellen is een morele: werk je als grafisch ontwerper mee aan de verspreiding van alle informatie, of zijn er grenzen aan wat je de wereld in stuurt?

Techniek en technologie vormen de basis van het grafisch ontwerp. De boodschap is onlosmakelijk gekoppeld aan het medium en dat is ook terug te zien in de geschiedenis. Heel lang is het vak verbonden geweest met de drukkunst, die zich weliswaar steeds vernieuwde, maar langzaam. Met de digitale revolutie is het vak deel geworden van de snelle wereld van bits en chips. Het is bijna niet meer voor te stellen dat ontwerpers 25 jaar geleden niet op computers werkten, en er nauwelijks ontwerpers waren die voor de computer ontwierpen. Papier zal niet helemaal verdwijnen, maar uiteindelijk zal toch bijna alle informatie via digitale systemen tot ons komen. De consequentie is dat grafisch ontwerpers kennis moeten hebben van technologische mogelijkheden, en liever nog zelf met de techniek aan de slag kunnen. Bovendien moeten ze inzien hoe de technologie verhoudingen en praktijken verandert. Technologie maakt interactie mogelijk, en daarmee een inhoudelijke inbreng van het publiek.

De nieuwe ontwikkelingen lokken spannende reacties uit. Jonge ontwerpers gaan op zoek naar verborgen schatten van de analoge tijd en gaan de uitdagingen aan van het digitale tijdsperk. Ze proberen uit te vinden wat handmatigheid in onze tijd betekent en hoe geautomatiseerde processen de ontwerpresultaten beïnvloeden. Ze blazen oude ontwerptradities een nieuw leven in en bedenken nieuwe toepassingen voor de bestaande technologieën. Daarmee onderscheiden ze zich van ontwerpers die alleen gebruik maken van de knoppen en bellen van ontwerpprogramma’s en van vormgevers die alleen met een potlood te werk gaan. Ze onderscheiden zich zo ook van de handige amateur – waarbij natuurlijk ook hun conceptuele vermogens en hun actuele kennis van hun vak meespeelt. Naast de handige amateur, is er ook een onhandige, die voor sommige grafische ontwerpers juist een inspiratiebron is. Deze amateur staat voor een onbevangen blik, voor een authentieke penvoering, voor ongekunstelde eenvoud in de presentatie.

Wat we zien, kortom, is dat de digitale revolutie de grafisch ontwerper in verschillende richtingen doet werken. In al die richtingen kan hij de toon zetten. Technologisch, door steeds van de nieuwste ontwikkelingen op de hoogte te zijn en mee te doen aan het ontwikkelen van toepassingen. Conceptueel, door onderzoek te doen en zich te verdiepen in zijn onderwerpen en de ontwikkeling van het vak in zijn actuele maatschappelijke context. Qua vorm, door te experimenteren met het nog niet-bestaande of de traditie op het hoogste niveau uit te voeren.

Sociale idealen waren ooit een stuwende kracht achter de opkomst van de vormgeving. Ontwerpers wilden betere leefomstandigheden voor iedereen. Vooral in de periode tussen de Wereldoorlogen was de maatschappelijke betrokkenheid sterk. De Koninklijke Academie was in die tijd een bolwerk van progressieve modernisten.

Ontwerpers van nu lijken op hun vakgenoten van toen. Ze staan midden in de wereld. Maar de omstandigheden zijn anders. Riepen de socialisten in de jaren dertig op tot een ‘internationale’, nu is de internationalisering vergevorderd, en lang niet meer een zaak van pionierende ontwerpers. In de global society staat iedereen met iedereen in contact. Voor grafisch ontwerpers heeft dat verstrekkende consequenties. Een ontwerp is niet alleen voor Nederland, maar voor de wereld, zeker als het om internetapplicaties gaat. Er is een internationale beeldcultuur ontstaan, waarvan ontwerpers de codes moeten kennen. Tegelijkertijd zien we graag dat ze eigen codes gebruiken. We zijn ook beter op de hoogte van de situatie in andere landen, en van wat zich afspeelt in de achterkamers van de politiek. Misschien doordat grafisch ontwerpers zo bezig zijn met informatie, is er onder hen een sterk besef van verantwoordelijkheid voor de wereld. Dat kan allerlei vormen aannemen. Zo zijn er verklaringen waarin ontwerpers afstand nemen van bedrieglijke retoriek in de commercie. In mediakringen wordt gepleit voor een humane informatiemaatschappij waarin mensen niet verpletterd worden door een stortvloed aan oppervlakkige beelden. Net iets praktischer zijn de ontwerpers die zich inzetten voor maatschappelijke projecten. Bureaus hebben soms een betaalbare ‘brand’ voor campagnes voor goede doelen of zetten zich in voor hun directe leefomgeving. Grafisch ontwerpen is een geëngageerde discipline.




   
Live stream